Óskar 55 ára. (eftir 3 daga)

Óskar

maðurinn sem svo margir töldu sig þekkja, en aðeins fáir gerðu í raun

Eftir 3 daga á besti vinur minn afmæli.

Fyrsta afmælið sitt eftir að hann fór.

Og mér finnst eins og það eitt segi meira en mörg orð. Því það er eitthvað svo rangt við það að skrifa um mann sem ætti að vera hér, eins og hann sé orðinn minning. Eitthvað svo óeðlilegt við það að dagur sem áður hefði átt að snúast um að hringja í hann, heyra röddina hans, segja til hamingju bróðir, og jafnvel grínast aðeins með aldurinn, skuli nú snúast um að halda utan um það sem eftir er. Um að reyna að láta orð duga þar sem maður vildi miklu frekar hafa manninn sjálfan.

En ef það er einhver sem á skilið að hans sé minnst af reisn, af styrk, af sannleika og af þeirri virðingu sem fylgir því að hafa verið stærri en lífið sjálft í augum margra, þá er það Óskar.

Og ég ætla ekki að minnast hans af því að hann hefði orðið fimmtíu og fimm ára. Ekki fyrst og fremst. Talan er aukaatriði. Hún skiptir minna máli en fólk heldur. Ég vil minnast hans af því að hann var maður sem skar sig úr. Maður sem var ekki bara sterkur, heldur stór. Ekki bara á vöðvunum, heldur í veru sinni. Í hjarta. Í skapgerð. Í nærveru. Í tryggð. Í því hvernig hann gekk inn í líf fólks og skildi eftir spor sem ekki hverfa.

Óskar var fyrir mér og mörg okkar lifandi dæmi um alvöru íslenskan karlmann.

Og nei, ég meina það ekki á þessari ódýru, holu og klisjukenndu leið sem fólk notar stundum þegar það vill hrósa einhverjum fyrir að vera stór og þegja mikið. Ég meina það í djúpri merkingu. Ég meina mann sem hafði borið þyngd sem hefði getað lamað flesta, en gekk samt áfram. Mann sem kunni að standa vörð. Mann sem kunni að elska af fullri alvöru. Mann sem kunni að vera skjól. Mann sem kunni að vera hættulegur þeim röngu, en ómetanlegur þeim réttu. Mann sem bar bæði hörku og hlýju í sama líkama án þess að þurfa að útskýra sig fyrir neinum.

Fólk sá oft fyrst líkamann.

Það er kannski ekkert skrýtið. Hver hefði ekki tekið eftir honum? Hvaða maður, á hvaða fokking aldri sem er, hefði ekki viljað hafa líkama Óskars, fimmtíu og fjögurra ára gamals? Hann var ekkert minna en glæsilegur í sinni hráu mynd. Hann vann vaxtarræktarmót. Var þekktur þjálfari. Maður sem hafði þann aga, þann kraft og þá nærveru sem gera það að verkum að fólk lítur ósjálfrátt upp þegar slíkur maður gengur inn í herbergi. Sumir menn þurfa að tala hátt til að fá athygli. Óskar þurfti þess ekki. Hann hafði hana áður en hann opnaði munninn.

En sá sem sér bara vöðvana sá aldrei nema brot.

Sá sem sér bara útlitið sér sjaldan manninn.

Óskar var aldrei bara vöðvar. Aldrei bara kraftur. Aldrei bara þessi mynd af sterkum manni sem fólk gat mátað við sínar einföldu hugmyndir um karlmennsku. Það var auðvelt fyrir ókunnuga að sjá skelina og halda að þeir vissu innihaldið. Það gerist alltaf með menn sem standa út úr. Menn leggja á þá sínar fantasíur, sínar hræðslur, sína fordóma, sínar sögur. En sannleikurinn er yfirleitt flóknari, dýpri og mannlegri.

Óskar missti yngri bróður sinn í sjálfsvígi þegar hann var sjálfur aðeins átján ára.

Það eitt segir meira um mann en flest annað.

Ekki vegna þess að missir einn skilgreini heila sál, heldur vegna þess að sumur missir skiptir lífinu í tvennt. Fyrir og eftir. Það eru til hlutir sem menn jafna sig aldrei að fullu á. Þeir læra kannski að lifa með þeim. Þeir læra að standa. Þeir læra að brosa aftur. Þeir læra jafnvel að bera þungann af reisn. En þeir verða aldrei aftur ósnortnir. Og maður sem missir bróður sinn svona ungur missir ekki bara manneskju. Hann missir hluta af sjálfum sér, hluta af öryggi sínu, hluta af því hvernig heimurinn átti að vera.

Þeir sem hafa ekki upplifað slíkt geta reynt að skilja, en þeir munu sjaldnast finna það að fullu.

Slíkur missir fer inn í mann. Hann sest að í beinum, blóði og hugsun. Hann breytir því hvernig maður lítur á lífið, á dauðann, á tryggð, á ást, á tíma. Og ég held að margt í Óskari hafi mótast þarna. Ekki allt, en margt. Hann varð maður sem vissi, dýpra en flestir, að lífið er hvorki sjálfsagt né sanngjarnt. Hann vissi að þeir sem við elskum geta horfið. Að sum sár verða aldrei alveg gróin. Að menn geta staðið uppréttir og samt borið heilt kirkjugarðshljóð innra með sér.

Kannski er það ein af ástæðunum fyrir því að hann hafði þessa dýpt. Þessa þöglu visku sem sumir rugluðu saman við fjarlægð. Þessa eldri sálar kyrrð sem fór ekki alltaf saman við þann heim sem hann lifði í. Því Óskar var að mörgu leyti gömul sál. Ekki í einhverjum sykursætum eða tilgerðarlegum skilningi, heldur í raun. Hann hafði innsæi sem kom ekki úr bókum. Hann hafði skynjun á fólki sem var næstum óþægilega nákvæm. Hann las menn fljótt. Hann vissi oft meira um fólk en það vissi sjálft. Og hann bar í sér einhvern fornan drengskap, einhverja gömlu reglu um virðingu, skyldu og tryggð sem maður sér minna og minna af.

Hann ólst upp á tíma sem mótaði menn öðruvísi.

Þeir sem ólust upp á hans tíma ólust ekki upp í samfélagi þar sem áföll voru greind niður í litla fræðslubita og boðið upp á meðferð við hverju skrefi. Þeir ólust upp við hörku. Við meiri þögn. Við meira af því að bíta á jaxlinn og halda áfram. Við meira af því að læra snemma að heimurinn gæti verið grimmur og að enginn kæmi alltaf til bjargar. Karlmennska þess tíma var bæði afl og bölvun. Hún gat kennt drengjum að standa, en líka kennt þeim að kyngja of miklu. Að fela of margt. Að bera sársauka eins og hann væri skylduhlutur, ekki sár.

Óskar mótaðist af þessu.

Hann mótaðist af tíma þar sem menn þurftu oft að búa sér sjálfir til brynju. Þar sem virðing var ekki bara orð heldur gjaldmiðill. Þar sem menn lærðu að þú sagðir ekki allt, sýndir ekki allt, baðst ekki alltaf um hjálp og gafst ekki upp þótt þú værir brotinn. Þetta gerði hann sterkan. Þetta særði hann líka. Hvort tveggja er satt. Menn verða ekki heilir ef við neitum annarri hliðinni.

Og það er það sem ég vil forðast þegar ég minnist hans. Ég vil ekki gera hann að styttu. Ég vil ekki gera hann að lygi. Ég vil ekki pússa allt burt sem gerði hann mannlegan. Óskar var ekki engill. Hann notaði efni. Hann gekk í gegnum hluti sem mörgum hefði reynst erfitt að lifa af. Hann var ekki óflekkaður. En það sem skiptir máli er að hann var sannur. Hann var ekki einn af þessum mönnum sem predika eitt og lifa annað. Hann var maður sem bar sitt líf á eigin líkama og í eigin sögu. Og þó að hann ætti sína skugga, þá voru þeir aldrei það sem skilgreindu hans bestu kjarna.

Kjarninn í Óskari var góður.

Ekki „góður“ eins og fólk segir stundum um mann sem er kurteis og passar sig að stíga ekki á tær. Heldur góður í þeirri djúpu merkingu að vilja vel, standa með sínu fólki, vera trúr, vera hreinn í hjarta, vera heiðarlegur í eigin mælikvarða, hata tvöfeldni og sjá beint í gegnum bull. Óskar aktaði nákvæmlega eins og maður sem var góður. Það var engin glansmynd. Það var lifað.

Og þess vegna leyfði hann líka mörgum að halda að þeir þekktu sig, án þess að þeir gerðu það í raun.

Þetta er eitt af því sem margir skilja ekki. Menn eins og Óskar þurfa ekki alltaf að loka hurðum með hávaða. Stundum láta þeir fólk bara standa í þeirri trú að það sé inni, á meðan það hefur aldrei komist lengra en í forstofuna. Það voru margir sem töldu sig þekkja Óskar. Margir sem töldu sig eiga í honum sérstakt samband. Margir sem héldu að nokkur samtöl, nokkur verkefni, nokkur ár eða nokkrir drykkir þýddu að þeir hefðu séð manninn allan.

En þeir sem raunverulega þekktu hann vita að þannig var það ekki.

Óskar valdi sér fólk. Hann opnaði sig ekki fyrir öllum. Hann gaf öllum ekki sama aðgang. Og það var ekki af hroka, heldur dómgreind. Hann vissi vel hverjir voru þess virði og hverjir ekki. Ef Óskar hringdi ekki í þig síðustu árin sín, þá segir það meira en margir vilja viðurkenna. Fólk getur móðgast yfir því. Fólk getur búið sér til skýringar sem þjóna eigin sjálfsmynd. En sannleikurinn stendur samt. Hann eyddi ekki tíma sínum í fólk sem hann bar ekki virðingu fyrir.

Ef þú varst góð manneskja, þá átti hann auðvelt með að elska þig.

Ef þú varst vond manneskja, þá gat hann alveg talað við þig, já. En ekki af sömu ástæðu. Stundum til að nota þig. Stundum til að láta þig gera upp eitthvað sem þú skuldaðir lífinu eða öðrum. Sumir misskildu það sem vinskap. Það var það ekki alltaf. Óskar var of greindur, of reyndur og of skyggn til að dreifa sjálfum sér jafnt á alla. Hann vissi hvað menn voru gerðir úr. Og þó hann segði ekki alltaf allt upphátt, þá sá hann mjög margt.

Kannski er þetta of flókið fyrir fólk sem vill að menn séu einfaldir.

Kannski er auðveldara fyrir suma að setja fólk í kassa og kalla það svo skilning. Hetja. Fíkill. Harðjaxl. Viðkvæmur. Góður. Slæmur. En Óskar var ekki þannig maður að hægt væri að merkja hann með einu orði og halda að málið væri útskýrt. Hann var samsettur af styrk og sársauka, djúpri ást og djúpri reynslu, hörku og næmni, viti og innsæi, þreytu og vilja. Og það er einmitt það sem gerði hann að þessum einstaka manni sem svo margir sóttust í.

Fólk sóttist í hann af ástæðu.

Ekki bara vegna þess að hann var þekktur. Ekki bara vegna útlitsins. Ekki bara vegna orðsporsins. Fólk sóttist í hann vegna þess að það fann eitthvað í honum sem er alltof sjaldgæft. Alvöru. Menn finna það. Jafnvel þeir sem kunna ekki að nefna það. Það er eitthvað við suma menn sem segir öðrum að hér sé skjól, hér sé styrkur, hér sé maður sem hleypur ekki burt ef það hitnar undir, hér sé maður sem skilur eitthvað um heiminn sem hinir skilja ekki. Óskar hafði þetta.

Hann var kallaður Súperman.

Og hann bar það nafn vel.

Ekki af því að hann þyrfti að monta sig af því. Ekki af því að hann væri að leika hetju. Heldur af því að það var eitthvað í honum sem passaði við þá mynd. Frá barnsaldri sá hann sjálfan sig sem Súperman, og á einhvern djúpan hátt fylgdi hann þeirri mynd alla leið. Að verja. Að bera. Að vera sterkari en aðstæður. Að vera sá sem aðrir horfa til þegar eitthvað brestur. Hann hafði ekki sjón gegnum veggi, nei, og ekki alla þá ofurkrafta sem teiknimyndir lofa. En það eru til menn sem hafa ofurkrafta af allt öðru tagi. Kraft til að lifa af. Kraft til að bera sorg án þess að molna alveg. Kraft til að vera fyrirmynd þótt lífið sjálft hafi ekki verið fyrirmyndarlegt við þá. Kraft til að halda áfram þó þeir hafi séð allt of mikið.

Og svo flaug hann burt.

Það er enn óraunverulegt að skrifa það.

Það er enn óraunverulegt að þurfa að tala um hann í þátíð, eins og maðurinn sem margir töldu ósigrandi hafi bara farið. Menn eins og Óskar eiga að vera hér. Þeir eiga að eldast. Þeir eiga að fá að halda áfram að vera þessir hornsteinar í lífi annarra. Þeir eiga að fá að vera pabbar lengur. Vinir lengur. Dæmi lengur. Þess vegna stingur dauði þeirra á annan hátt. Ekki bara af því að maður saknar þeirra, heldur af því að eitthvað í manni mótmælir því að veröldin hafi leyft þetta.

Ég hef heyrt kjaftasögurnar. Ég hef heyrt fólkið sem veit ekkert en talar samt eins og það hafi haft lykil að hjarta hans. Ég hef heyrt getgáturnar um að hann hafi tekið sitt eigið líf. Og það sem fer mest í mig er ekki bara slík einföldun, heldur hrokinn sem felst í henni. Því sá sem segir svoleiðis sannfærður sýnir um leið hversu lítið hann skildi manninn.

Bara þeir sem ekki þekktu Óskar geta talað þannig með fullvissu.

Þeir sem þekktu hann vita að það er munur á manni sem kvíðir ekki dauðanum og manni sem vill yfirgefa lífið. Það er himinn og haf þar á milli. Óskar hafði misst of marga. Hann saknaði of margra. Hann lifði með þeirri reynslu að hinum megin væru margir sem hann elskaði. Slíkt getur gert mann friðsamari gagnvart dauðanum. Það getur gert mann minna hræddan. Það getur jafnvel gert það að verkum að maður tali um dauðann á þann hátt að fólk sem skilur ekki dýptina rugli öllu saman.

En ekki misskilja það.

Það að maður óttist ekki dauðann er ekki það sama og að maður elski ekki lífið.

Og ef það var eitthvað sem batt Óskar við lífið af fullum krafti, þá voru það börnin hans.

Þarna liggur kjarninn sem ég vil alls ekki týna í neinni minningu um hann.

Börnin hans voru allt fyrir hann.

Ekki í einhverjum frasa sem fólk skrifar til að hljóma fallega þegar einhver fellur frá. Heldur í raun. Þau voru hjartað í honum. Ástæðan fyrir mörgu. Miðjan í svo miklu af því sem hann vildi, hugsaði, barðist fyrir og vonaði. Það er enginn eins mikið og Óskar sem vildi vera til staðar og fyrirmynd fyrir börnin sín eins lengi og honum gafst. Það var ekki smáatriði í lífi hans. Það var lífæðin hans.

Maður eins og hann, sem hafði séð svona margt, misst svona mikið, farið svona djúpt í gegnum lífið, vissi betur en flestir hvað skiptir máli þegar öllu er á botninn hvolft. Börnin manns. Að vera til staðar. Að vera skjól. Að vera minning sem ver, ekki særir. Að vera fyrirmynd, ekki bara með tali heldur með veru. Ég held að það hafi skipt hann meira máli en margir gerðu sér grein fyrir. Og ég held líka að þeir sem ekki skildu þetta hafi í raun aldrei skilið hann.

Þess vegna verð ég að segja þetta skýrt:

Ef einhver heldur að hann hafi ekki viljað lifa, þá hefur sá hinn sami ekki skilið hversu stór hluti af sálu hans börnin hans voru.

Það er nær sannleikanum að segja að hann hafi borið með sér sorg svo stóra að hún gerði dauðann ekki jafn ógnvekjandi. En lífið, lífið vildi hann enn eiga þar sem börnin hans voru. Þar var ástæðan. Þar var rótin. Þar var það sem enn batt hann við jörðina af mestum krafti.

Óskar kom víða við í lífinu. Kynntist mörgum. Skildi eftir djúp spor hjá fleiri en margir gera á heilum mannsaldri. Hann var ekki bara vinur vina sinna. Hann var svo oft besti vinur vina sinna. Og það segir meira en fólk heldur. Það er auðvelt að eiga kunningja. Það er auðvelt að vera vinsæll í augnablikum. Það er miklu erfiðara að vera sá maður sem aðrir nefna þegar þeir tala af dýpstu virðingu. Sá maður sem þeir bera saman aðra við. Sá sem þeir sakna ekki bara af því að hann var skemmtilegur, heldur af því að hann var óskiptur, hreinn í eigin hætti og raunverulegur.

Það er svo fátítt nú orðið.

Kannski er það líka ástæðan fyrir því að þessi missir er svona stór. Menn eins og Óskar eru ekki á hverju strái. Fólk sem er jafnt hreint og beint. Fólk sem er ekki að selja ímynd. Fólk sem er ekki að dansa eftir hentugleika. Fólk sem er ekki að fela sig á bak við orð. Fólk sem er bara eins og það er, og þorir því. Slíkt fólk er sjaldgæft. Og þegar það fer verður ekki bara tómt sæti eftir. Það verður tómarúm.

Ég veit að það sem ég hef nefnt hér er kannski meira en sumir ráða við. Kannski of margbrotin mynd fyrir fólk sem þarf skýrar línur til að líða vel. En til að skilja Óskar til fulls hefði maður í raun þurft að vera eins og hann að fullu leyti. Ég er ekki að segja að ég hafi verið það. En það sem var ekki líkt með okkur var lítið. Og það sem ég skildi ekki, lagði hann sig jafnvel fram við að láta mig skilja. Þess vegna leyfi ég mér að segja þetta af vissu: hann var einn af þessum sjaldgæfu mönnum sem þarf ekki samþykki fjöldans til að vera mikill. Hann var það bara.

Og nú, á afmælisdegi hans, vil ég ekki að fólk safnist aðeins saman í sorg.

Ég vil að fólk safnist saman í huga, í virðingu, í hlýju og í stolti.

Ég vil að þeir sem báru raunverulega virðingu fyrir Óskari segi frá honum með gleði. Ekki bara með tárum. Segi öðrum frá honum sem þekktu hann ekki. Segi hvers vegna þeir virtu hann. Hvers vegna þeir sóttust í hann. Hvers vegna svo margir vildu vera nálægt honum. Hvers vegna nærvera hans skipti máli. Hvers vegna börnin hans áttu í honum föður sem elskaði þau af fullum þunga hjartans. Hvers vegna vinir hans áttu í honum mann sem ekki var hægt að skipta út. Hvers vegna hann stendur enn í huga okkar eins og stór tré standa lengi eftir að þau hafa verið felld, lifandi í landslaginu þótt þau séu farin.

Það er þannig sem maður eins og Óskar á að lifa áfram.

Ekki bara í ljósmyndum. Ekki bara í orðrómi. Ekki bara í gömlum sögum sem veiklast með tímanum. Heldur í lifandi frásögnum. Í heiðarlegri minningu. Í því að menn sem þekktu hann segi sannleikann um hann af reisn. Ekki mjúkan sannleika. Ekki þægilegan sannleika. Heldur fallegan sannleika. Sannleikann um mann sem var bæði harður og hlýr, bæði stór og djúpur, bæði reyndur og næmur, bæði skörp brynja og gott hjarta.

Minnumst Óskars í verki.

Segjum frá honum.

Segjum frá því hvers vegna svo margir vildu þekkja hann.

Segjum frá því hvers vegna aðeins sumir gerðu það í raun.

Segjum frá því hvers vegna hann var fyrirmynd.

Segjum frá því hvers vegna hann lifir áfram í fólkinu sem hann mótaði.

Segjum frá föðurnum í honum, því þar var hans heilagasti staður.

Segjum frá vininum.

Segjum frá manninum.

Ekki til að gera hann fullkominn.

Heldur til að gera honum rétt.

Óskar var ekki gallalaus.

Óskar var ekki maður úr marmara.

Óskar var ekki tilbúin hetjusaga fyrir viðkvæmt fólk.

Óskar var miklu meira en það.

Hann var maður af holdi og blóði, af styrk og sársauka, af missi og tryggð, af hörku og ótrúlegri ást. Maður sem lífið mótaði grimmt, en náði samt ekki að gera kaldan í hjartanu. Maður sem fór um þennan heim með meiri reisn en margir sáu, og meiri sál en margir höfðu burði til að skilja.

Og ég veit þetta:

Þeir sem raunverulega þekktu hann þurfa ekki sönnun.

Þeir finna það enn.

Í tóminu.

Í minn­ingunni.

Í virðingunni.

Í því hvernig nafn hans hljómar enn stærra en margra lifandi manna.

Til hamingju með afmælið, Óskar.

Við sem þekktum þig vitum hvers konar maður þú varst.

Og við berum það áfram.