Prakkarakot

Prakkarakot: Félagsheimili fyrir ungt fólk (16–26 ára)

Prakkarakot er hugmynd að félagsmiðstöð fyrir ungt fólk á aldrinum 16–26 ára, sem einkum þjónar edrú ungmennum og þeim sem glíma við erfiðleika á borð við fíkni-, geðræna eða félagslega vanda. Markmið þess er að bjóða öruggt og örvandi umhverfi allan sólarhringinn (dag og kvöld) og smám saman þróa það í skrefi tvo þannig að virkir þátttakendur fái jafnvel nýtt næturhúsnæði eða athvarf. Rekstur Prakkarakots byggir á fordæmum Kaffi Kjarkurs og Hins hússins: notendur fá að hafa virkt hlutverk og traust er grundvallaratriði. Húsið yrði í eigu Reykjavíkurborgar eða ríkisins og látið til nota samtökum eða hópi fólks (t.d. ungu fólki í atvinnubótavinnu, í samfélagsþjónustu eða með reynslu af ungu fólki) sem sjá um daglega starfsemi, uppbyggingu og skipulag.

Forsaga og fyrirmyndir

Kaffi Kjarkur var áfengislaust kaffihús og endurhæfingarmiðstöð fyrir óvirka fíkniefnaneytendur, stofnuð af Steindóri Halldórssyni. Starfsemin naut mikilla vinsælda og samfésagslegar viðurkenningar. M.a. hefur það verið tekið fram að starfið hjá Kaffi Kjarki „bjargaði eflaust mörgum mannslífum“ . Þetta endurspeglar að félagasamtökin voru virk forvörn og stuðningur fyrir ungt fólk á jaðrinum. Enn fremur var þetta verkefni talið svo stórt að Ólafur Ragnar Grímsson, þáverandi forseti Íslands, heimsótti Kaffi Kjark í sína lengstu opinberu heimsókn á sinn starfsferil . Tilvist og saga Kaffi Kjarks sýnir að frumkvöðlastarf í þágu edrú ungmenna getur haft gríðarleg áhrif.

Því miður urðu mistök stjórnvalda til þess að verkefnið varð að leggjast af. Þegar ný stjórn tók við í Reykjavík gat hið opinbera ekki samið um áframhald, kröfðust leigugreiðslu og buðu engan stuðning, og Kaffi Kjark varð gjaldþrota . Þessi reynsla undirstrikar að jafnvel arðbær samfélagsverkefni geta brotnað undir stjórnsýsluformalisma. Sagan kallar eftir því að framtíðarverkefni fái órofa stuðning á meðan reynt er að byggja upp traust og virðingu að ofan, „því hver vika sem líður án þess að við grípum til aðgerða missum við fleiri unga einstaklinga til fíknivandamála sem hefðu mátt forðast“ . Með því að læra af þessum mistökum er ljóst að það er samfélagslegt hagsmunamál að halda úrræðum sem Prakkarakot í gangi og tryggja stöðug fjármagnsgjöf.

Hitt Húsið í Reykjavík er annað fyrirmyndarverkefni. Það er ólífsmarkaðsverkefni rekið af borginni, opið öllum 16–25 ára ungmennum og starfað með áherslu á traust og sjálfstjórn. Reykjavíkurborg lýsir Hjínu Húsið þannig að „Hitt Húsið er miðstöð ungs fólks á aldrinum 16–25 ára … þar sem þau geta nýtt sér aðstöðuna til að syngja, dansa, dreyma, skapa, læra, spila, funda og fleira“ . Markmið Hins Hússins eru m.a. að „veita ungu fólki aðstöðu og aðstoð við að koma hugmyndum sínum í framkvæmd“ og að endurspegla menningu ungs fólks . Í starfi hins hússins er því lögð áhersla á að ungmenni fái lyklana að eigin verkefnum – þau taka virkan þátt í skipulagningu og hafa aðgang að húsnæðinu sjálf. Þetta skapar traust sem hvetur til þátttöku. Í Hinu húsi eru líka fræðslutengt forvarnarstarf og aðstoð, s.s. ráðgjöf um atvinnu, nám og geðheilsu. Þessi módel sýna að ílausn á unga fólkinu – að veita því svigrúm til sjálfsprofs og sköpunar – eflir sjálfstraust og kemur í veg fyrir að það leiti út úr samfélaginu til vímuefna.

Markmið fyrsta hálfs ársins

Til að tryggja góðan árangur á fyrsta hálfu ári er sérstaklega horft til eftirfarandi markmiða og verkefna:

Byggja upp traust og þátttöku: Skapa opið umhverfi þar sem ungt fólk, sjálft algerlega edrú, finni aðra fulltrúa sem skilji stöðuna. Gefa ungmennunum stjórn á hluta af dagskránni og áherslum staðarins. Með þátttökuverkefnum (tónlist, leiklist, tölvuverkstæði, íþróttum o.fl.) fá þau „lykla að húsnæðinu“ og tilfinningu fyrir ábyrgð. Skapa skapandi rými: Bjóða fjölbreyttar skapandi vinnustofur í tónlist, myndlist, nýsköpun (tækni, tölvur), kvikmyndum og leiklist. Samhliða verði opnað fyrir menningarviðburði og listaakademíur sem vísa til áhugamála ungmenna. Eins og segir um Hitt Húsið, áttu ungmenni að geta nýtt sér aðstöðuna „til að syngja, dansa, dreyma, skapa, læra, spila, funda og fleira“ . Hugmyndin er að þetta verði vettvangur óheftra listsköpunar og félagslegra atburða undir stjórn þátttakenda. Stuðningur og ráðgjöf: Bjóða upp á hópa og einstaka ráðgjöf í geðheilsu, samskiptum, áfengis- og vímuefnameðferð (fyrir þá sem hafa verið í vanda), atvinnumálum og námi. Þetta er meðal annars í samræmi við markmið Hins Hússins að veita upplýsingum og ráðgjöf . Samhliða er lögð áhersla á andlegan stuðning, sjálfshjálparhópa og félagslega forvarnir svo enginn upplifi sig einangraðan. Áhersla á edrú og „flott“ krakka: Í stað þess að bíða þess að ungmenni lendi í fíknivanda, er nú þegar lögð sérstök áhersla á þá sem eru edrú en á jaðrinum – þeir sem skortir úrræði og geta verið næmari fyrir neyslu ef rými vantar. Prakkarakot á að vera staður þeirra til að mynda tengslanet og lista- eða námsferil áður en vandamál blossar upp. Þetta er hin sögulega forvarnartilraun sem bendir til að það sé ábyrgðarhluti samfélagsins að „bjóða upp á lausnir og stuðningsúrræði sem geta hjálpað þessum einstaklingum að finna veginn út úr myrkri“ .

Rekstur, rými og stundatafla

Prakkarakot er hugsað sem faglega styrkt framtaksverkefni. Húsnæðið yrði lánað eða látið ótímabundið til afnota af Reykjavíkurborg eða ríkinu án leigugreiðslu á meðan verkefnið stendur, til að forðast mistök þvert á sögu Kaffi Kjarks. Starfsemin gætir hversdagsins með opnun kl. 9–22 virka daga og styttri laugardags, með mögulegum breytilegum opnunartíma og opnunarkvöldum. Um leið og tryggur þátttaka er komin á góða leið (t.d. með því að þátttakendur sanna sig í vinnu- eða sjálfboðastarfi hjá Prakkarakoti), gæti verið styttu næturvistun fyrir þá sem vilja.

Reksturinn væri í höndum þverfaglegrar starfsfólks- og þjálfunarhóps. Í honum mætti vera t.d. félagsráðgjafi, náms- og starfsráðgjafi, tómstunda- og listfræðingur (svo sem tónlistarkennari), námskeiðshaldari í geðrænum stoðþjálfun og ungmennin sjálf. Margir gætu verið ráðnir með stuðningi frá Vinnumálastofnun til atvinnu- eða þróunarverka, eða í gegnum félagsþjónustu og lýðræðisrými borgarinnar. Notendum mun einnig gefast tækifæri til sjálfboðastarfsemi í húsinu – til dæmis í móttöku, hreingerningu eða viðburðastjórnun – sem gerir þá að virkum þátttakendum í rekstrinum og eykur eigið öryggi þeirra í sambandi við stofnunina.

Samfélagslegur ávinningur og reynslufræði

Prakkarakot mun verða öflugur forvarnaráðstöð fyrir ungt fólk sem annars gæti endað í forða- eða kvíðafullri lífsbaráttu. Félagsleg áhrif eru víðtæk: með því að hlúa að ungmennunum áður en krísur myndast, er hægt að stytta biðlista í geðheilbrigðis- og meðferðarúrræðum, draga úr kostnaði af alvarlegri áhættuhegðun og fanga verðmæti þeirra sem annars myndu renna út úr kerfinu. Kaffi Kjarkur dæmi var slíkt vítamínspirt fyrir samfélagið – hann „létti á lífinu fyrir marga aðstendendur“ og bauð þeim samúð og von . Í því liggur gríðarleg samfélagsleg verðmæti: slík verkefni geta stöðvað útreiðartúr ungra í fíkni og byggt upp þroska í staðinn.

Sömuleiðis sýnir saga Hins Hússins að virkt og traustað samstarf hins opinbera við vel reynslumikið fólksfótfólk styrkir samfélagið. Traust fósturþátttöku ungmenna kemur í veg fyrir álát á ósæmilegum forsendum og stuðlar að sterkari tengslum milli ráðandi aðila og borgarbúa. Að stuðla að þessu samkeppnis- og lausnamiðaða umhverfi tryggir að ungt fólk sem vill þroskast, læra og gefa af sér finnur fullan stuðning og virðingu, ekki útskúfun.

Praktískar tillögur

Stofna að minnsta kosti eitt Prakkarakot-samfélagsmiðstöð í húsnæði sem er öruggt og aðlaðandi (t.d. í úthverfi Reykjavíkur nálægt almenningssamgöngum). Samstarfsaðilar gætu verið Reykjavíkurborg, Félagsþjónusta, geðheilbrigðisyfirvöld og gefendur/styrktaraðilar (tónlistar- eða tæknifyrirtæki o.fl.). Fjármagna og manna verkefnið með fjölbreyttum hætti: Tryggja kjarnastuðning frá borg og ríki (einnig til lengri tíma) sem undirstaða til að bjóða ókeypis rekstur. Leiða saman áherslur atvinnumála- og menningarmála (tónlistarskólar, listmiðstöðvar) og nota félagsþjónustu til starfsnáms og reynslumiðlunar. Setja upp dagskrá byggða á þátttöku ungmenna: Halda vinnustofur og námskeið í tónlist, listum, menntun, tækni og fjölmiðlum á daginn. Einnig boðið upp á reglulega hópfundi fyrir tilfinningalegan stuðning og samskiptaþjálfun. Ungmenni ráða hlutum og fá jafnvel innréttaðan vinnu- eða æfingaaðstöðu (tónlistarstúdíó, skopmyndagerð, forritun). Bjóða nauðsynlega grunnþjónustu án fordóma: Úthluta ráðgjafa, fagfólki og sjálfboðaliðum til að sinna fólkinu í húsinu á viðeigandi stigi (fræðslu, ráðgjöf, geðstuðningi). Koma upp einföldum reglum sem meta þátttökugjarn, en einungis refsa neyslu (t.d. „þvottahorni“ móttöku). Hvetja til prógráms um sjálfsaga og starfsmenntun (t.d. auka menntun og atvinnuleit). Kynna það víða sem dreifð vettvangur: Gera má Prakkarakot að opinberu lykilatriði í forvarnarstefnu sveitarfélagsins. Birta áætlunina fyrir foreldra, skóla og heilbrigðisstarfsfólk. Hafa samráð við ungmenni sjálf í gegnum notendaráð, stjórnunarnefnd og skoðanakannanir til að tryggja að starfsemin endurspegli þeirra hagsmuni.

Samantekt

Prakkarakot felur í sér fjölþættan samfélagslegan ávinning: Það styrkir edrú ungmenni áður en þau lenda í vanda og stingur þannig fyrir borð fíknitengdar krísur, býr til virk tómstundagarði og tryggir félagslegan stuðning. Sterk vísbending um gildi slíkra miðstöðva er að Kaffi Kjark og Hitt Húsið hafa um árabil þjónað þessu hlutverki af mikilli velgengni . Til að gera Prakkarakoti farsælan er mikilvægt að styrkja stöðugleika verkefnisins strax frá byrjun: veita húsnæðið án kostnaðar, fjármagna starfsemi með markvissum hætti og sýna virðingu fyrir þeim sem sýna vilja til að þroskast. Með því móti drögum við úr líkum á því að ungt fólk „detti niður stigan“ – og bjóðum því tækifæri til að vaxa, læra, skapa og gefa af sér til samfélagsins í stað þess að enda í myrkri fíknarinnar .

Heimildir: Lýsingar á starfi Kaffi Kjarks og Félags óvirkra fíkla ; Reykjavíkurborg um Hitt Húsið ; samtöl um aðkomu starfsfólks og notenda (m.a. Markús H. Guðmundsson) hafa verið nýttar til hugmyndavinnu. Skýrslurnar stuðla að því að tryggja traust og árangur ungrar félagsmiðstöðvar með fyrirmyndum og vilja til samstarfs.